en خوشه‌بندی ارقام گندم (Triticum aestivum L.) بر اساس صفات زراعی: رویکردی کلیدی برای اصلاح ارقام پرمحصول در شرایط دیم <div style="text-align: justify;">گندم یک محصول حیاتی برای امنیت غذایی جهانی، به ویژه در مناطقی با بارندگی غیرقابل پیش‌بینی، مانند ایران، است. درک عواملی که بر عملکرد گندم در شرایط نامساعد تأثیر می‌گذارند، برای توسعه استراتژی‌های مدیریتی مؤثر جهت تضمین بهره‌وری پایدار ضروری است. تجزیه و تحلیل خوشه‌ای ابزاری ارزشمند برای شناسایی گروه‌های متمایز ژنوتیپ‌های گندم با صفات زراعی مشابه است که امکان اصلاح هدفمند برای بهبود عملکرد و سازگاری، به ویژه در شرایط دیم را فراهم می‌کند. این مطالعه هفت رقم گندم (نفیس، دهقان، صدرا، کمال، هشترود، باران و واران) را برای شناسایی صفات کلیدی زراعی مؤثر بر عملکرد دانه در چنین شرایطی ارزیابی کرد. صفات اندازه‌گیری شده شامل طول ساقه (LSHOOT)، تعداد دانه (Nseed)، وزن هزار دانه (Wseed)، تعداد سنبله (Nspike)، شاخص برداشت (HI)، سطح برگ (LA)، فتوسنتز (Ps)، مرحله رویشی (Veg)، مرحله آبستنی (BOOT)، مرحله گلدهی (FLOW)، دوره پر شدن دانه (Gfill)، عملکرد بیولوژیکی (Ybio) و عملکرد دانه (Ygrain) بودند. تجزیه و تحلیل خوشه‌بندی چهار خوشه مجزا را بر اساس این صفات زراعی نشان داد. خوشه ۱ شامل ارقام کمال و واران بود که شباهت‌های زیادی در شاخص برداشت و دوره رشد داشتند. خوشه ۲ شامل ارقام هشترود و صدرا بود که صفات فنولوژیکی مشابهی مانند طویل شدن ساقه و تاریخ‌های آبستنی را نشان می‌دادند. خوشه ۳ منحصراً شامل ارقام باران بود که اجزای عملکرد منحصر به فردی را نشان می‌دادند که آن را از سایر ارقام متمایز می‌کرد. در نهایت، خوشه ۴ شامل ارقام دهقان و نفیس بود که تنوع بیشتری در صفات مرتبط با عملکرد و فنولوژیکی خود نشان دادند و این نشان دهنده نیاز به شیوه‌های مدیریتی سفارشی‌تر است. نتایج تجزیه و تحلیل خوشه‌بندی همچنین دو گروه صفات اصلی را برجسته کرد. گروه اول، شامل تعداد سنبله (Nspike)، وزن هزار دانه (Wseed)، فتوسنتز (Ps)، مرحله پنجه‌زنی (Till) و مرحله گلدهی (Flow)، با مراحل اولیه رشد و نمو مرتبط است. گروه دوم، شامل عملکرد دانه (Ygrain)، عملکرد بیولوژیکی (Ybio) و سطح برگ (LA)، ارتباط نزدیک‌تری با نتیجه نهایی عملکرد دارد. این یافته‌ها بر اهمیت انتخاب ارقام گندم بر اساس صفات زراعی خاص برای افزایش پتانسیل عملکرد در شرایط دیم تأکید می‌کنند و پتانسیل بهبود تولید گندم را از طریق استراتژی‌های اصلاح نژادی هدفمند برجسته می‌سازند.</div> <div style="text-align: justify;">Wheat is a vital crop for global food security, particularly in regions with unpredictable rainfall, such as Iran. Understanding the factors that influence wheat yield under adverse conditions is essential for developing effective management strategies to ensure sustainable productivity. Clustering analysis is a valuable tool for identifying distinct groups of wheat genotypes with similar agronomic traits, enabling targeted breeding for improved yield and adaptability, especially under rainfed conditions. This study evaluated seven wheat varieties (Nafis, Dehghan, Sadra, Kamal, Hashtrood, Baran, and Varan) to identify key agronomic traits influencing grain yield under such conditions. Traits measured included Shoot length (LSHOOT), the number of seeds (Nseed), thousand-grain weight (Wseed), number of spikes (Nspike), harvest index (HI), leaf area (LA), photosynthesis (Ps), vegetative stage (Veg), booting stage (BOOT), flowering stage (FLOW), grain filling period (Gfill), biological yield (Ybio), and grain yield (Ygrain). The clustering analysis revealed four distinct clusters based on these agronomic traits. Cluster 1 included Kamal and Varan, which shared strong similarities in harvest index and growth period. Cluster 2 consisted of Hashtrood and Sadra, exhibiting similar phenological traits such as stem elongation and booting dates. Cluster 3 was comprised solely of Baran, which demonstrated unique yield components distinguishing it from the other varieties. Finally, Cluster 4 grouped Dehghan and Nafis, which showed greater variability in their yield-related and phenological traits, indicating the need for more customized management practices. The results of the clustering analysis also highlighted two primary trait groups. The first group, including number of spikes (Nspike), thousand-grain weight (Wseed), photosynthesis (Ps), tillering stage (Till), and flowering stage (Flow), is associated with early growth and development stages. The second group, comprising grain yield (Ygrain), biological yield (Ybio), and leaf area (LA), is more closely related to the final yield outcome. These findings emphasize the importance of selecting wheat cultivars based on specific agronomic traits to enhance yield potential under rainfed conditions and underscore the potential for improving wheat production through targeted breeding strategies.</div> گندم, شرایط دیم, صفات زراعی, عملکرد دانه, عملکرد بیولوژیک, خوشه‌بندی Wheat, Rainfed conditions, Agronomic traits, Grain yield, biological yield, clustering 1 6 http://alkhass.srpub.org/browse.php?a_code=A--1-85&slc_lang=en&sid=4 Zahra Taghizadeh Tabari زهرا تقی زاده طبری zt.tabari@gmail.com 1003194753284600954 1003194753284600954 Yes Postdoctoral Researcher, Iran National Science Foundation (INSF), Iran پژوهشگر پسادکتری، بنیاد ملی علوم ایران (INSF)، ایران Mozaffar Roostaei مظفر روستایی m.safieddin@scu.ac.ir 1003194753284600955 1003194753284600955 No Head of Department, Dryland Agricultural Research Institute (DARI), Maragheh, Iran رئیس بخش موسسه تحقیقات کشاورزی دیم (DARI)، مراغه، ایران